Nga Veli HAKLAJ*
90 vjet më parë – kundërshtarët politikë të Nolit që u gjykuan nga Gjykata Politike



1. Revolucioni i Qershorit 1924
Krahas përpjekjeve të vlerësueshme të autoriteteve politike dhe shtetërore shqiptare për stabilitetin e vendit dhe ruajtjen e integritetit, vitet 1921 – 1924 u karakterizuan nga rivalitete të ashpra politike në Shqipëri, deri në ballafaqime me armë dhe revolucione.
Në pranverën e vitit 1924, dy grupe rivale luftonin për të marrë pushtetin politik në Shqipëri. Atentati i organizuar ndaj Ahmet Zogut do të ishte paralajmërimi më serioz për mënyrën që do të përdornin kundërshtarët e tij për ardhjen në pushtet. Vrasja e deputetit Avni Rustemi, më 20 prill 1924, shërbeu si shkak për zhvillimin e kryengritjes së Qershorit.Opozita organizoi një varrim me efekte revolucionare të Avni Rustemit kufoma e të cilit u çua në Vlorë me anijen “Beogradi”. Duke e quajtur kudo Avniun si “hero”, shtypi i opozitës arriti deri atje sa ta quajë atë si “mbret i vdekur i Shqipërisë.”
Deputetët e mbledhur në Vlorë, më 1 e 2 maj 1924, formuan një komitet revolucionar nën kryesinë e Fan Nolit, i përbërë prej Qazim Koculit, Spiro Kolekës, Koço Tasit, Ali Këlcyrës për Shqipërinë e Jugut; Luigj Gurakuqit, Xhemal Bushatit për Shqipërinë e Veriut.Pas diskutimeve të gjata, vendosën fillimin e kryengritjes së Qershorit. Ali Këlcyra, i shoqëruar me duartrokitje të paprera nga të pranishmit, tha: “Kjo shkelje e Statutit, pas nenit 127 të tij, autorizon dhe detyron popullin që të rrokë armët për mbrojtjen dhe shpëtimin e atdheut”.
Në vijim të veprimeve revolucionare, në Vlorë u krijua Komisioni Administrativ i Përkohshëm si krah politik i kryengritjes, i përbërë nga Fan Noli, Sulejman Delvina, Kostë Paftali dhe Mustafa Tragjasi. Ky komision e shpalli veten si përfaqësues të vetëm të popullit dhe kërkoi që të njihej si i tillë edhe nga bota. Me krijimin e këtij komisioni dhe nën udhëzimin e tij, drejt qendrës së shtetit filluan marshimin tri fuqi kryesore: forcat e Bajram Currit nga Shqipëria verilindore (duke futur këtu dhe forcat e Elez Isufit); të garnizonit të Shkodrës të komanduara nga Rexhep Shala; të garnizonit të Përmetit të komanduara nga Kasem Qafëzezi, në përbërje të të cilit hynë dhe forcat vullnetare të shoqërisë “Bashkimi”. Më 10 qershor 1924, forcat e ardhura nga Shkodra nën komandën e Ndok Gjeloshit, të prira nga deputeti Xhemal Bushati hynë të parët në Tiranë duke sjellë triumfin e kryengritjes.
Tërheqja e forcave të drejtuara nga Ahmet Zogu bëri që kryengritja e Qershorit 1924 të triumfonte pa ndonjë kosto të madhe. Sipas përllogaritjeve amerikane gjithsej ishin vrarë 26 veta dhe 50 të tjerë ishin plagosur.
Qeveria e Nolit e uzurpoi pushtetin në një mënyrë krejtësisht jokushtetuese dhe nuk ndërmori hapa për të ligjëruar pozitën e vet me zgjedhje të përgjithshme, që do të kishin qenë rrjedha e natyrshme, nëse ajo do të kishte gëzuar besimin e popullit.
Sipas analizës që bën Patric Najbor, në librin e tij studimor “Historia e Shqipërisë dhe e familjes së saj Mbretërore 1443 – 2007”, “në kundërshtim me atë që për shumë kohë është folur, Fan Noli, ishte larg të qenurit demokrat meqenëse qeveria e tij bolshevike eci drejt diktaturës duke shpallur në të gjithë vendin gjendjen e shtetrrethimit, duke vendosur gjykatat e jashtëzakonshme dhe duke mos mbajtur premtimin e tij për të organizuar zgjedhjet. Fan Noli nga ana tjetër thoshte se “demokracia është një komedi hipokrite, parlamenti një morg, dhe zgjedhjet e lira një komedi e vërtetë””.

2. Nga veprimtaria e Prokurorisë së Gjyqit Politik

Menjëherë pas marrjes së drejtimit të qeverisë, Fan Noli do të përcaktonte si përparësi nxjerrjen në gjyq dhe marrjen e masave të tjera kundër elementëve kundështarë. Për këtë do të angazhoheshin drejtpërdrejtë Ministria e Punëve të Brendshme, Prokuroria dhe Gjykata Politike.
Simbas dekret-ligjit mbi gjykimin politik, Gjykata Politike filloi veprimtarinë e saj më datën 5 korrik 1924. Për t’i hyrë punës në rregull dhe për të pasur gjyqi një rrjedhë natyrale në caktimin e fajeve, dy ditë më vonë, më 7 korrik 1924, Prokuroria e Gjyqit Politik do t’i drejtonte shkresën nr. 2 Ministrisë së Punëve të Brendshme duke i kërkuar listën e autorëve principial të vëllavrasjes në këtë mënyrë: a) zyrtarë të shkallës së lartë (regjentë, ministra e ish-titullarë); b) komandantët e ushtrisë dhe të xhandarmërisë; c) komandantë e fuqive civile; d) misat e Kuvendit Kushtetues. Në përfundim të kësaj qarkoreje, Prokuroria e Gjyqit Politik kërkonte që lista të ketë bashkangjitur sa më shumë landë e informata për fajin që u ngarkohet, ndërsa për kategoritë e tjera të fajeve thesonte se do të shtrinte ndjekjet më vonë.
Nga ana e saj, Ministria e Punëve të Brendshme do t’ua përcillte menjëherë këtë shkresë strukturave vendore të policisë me kërkesën për të dërguar sa më parë të dhënat e kërkuara.
Pas grumbullimit me shpejtësi të informacioneve të kërkuara (duke aplikuar sajime politike), në përgjigje të kërkesës së Prokurorisë së Gjyqit Politik, Ministria e Punëve të Brendshme do të dërgonte të dhënat për këtë çështje me shkresën nr. 439/I-J, datë 15 korrik 1924, ku do të evidentonte listat e misave të Kuvendit Kushtetues, komandantët e ushtrisë, oficerët e ushtrisë dhe xhandarmërisë, nëpunësat e lartë të administratës, kryetarët e fuqive civile, duke i cilësuar të gjithë të pandehur si shkaktar të vllavrasjes së qershorit.

3. Akuzat e Ministrisë së Punëve të Brendshme

Megjithëse Fan Noli me mbështetësit e tij përgatitën dhe finalizuan Revolucionin e Qershorit 1924, në mënyrën më paradoksale, ata do të plotësonin me urgjencë dosjet për gjoja implikimin në vllavrasje të Ahmet Zogut dhe mbështetësve të tij, të cilët realisht nuk preferuan të bënin rezistencë, por u larguan për në vendet fqinje.
Ministria e Punëve të Brendshme, e Qeverisë Noli, do të përcaktonte këto faje për personat e implikuar:
“Misat e Këshillit të Naltë akuzohen për dekretime jashtë Statutit, me përkrahjen morale të veprave ekstra-ligjore të qeverive Vërlaci-Vrioni.
Sa për minsitrat, ishin ata që duke mbet’ nën përshtypjen e Ahmet Zogut e të dridhun prej kërcënimit të tij, hoqën dorë nga kompetencat e tyre, e duke mos dhënë dorëheqje, vepruan sa ma liksht tue dalë në çdo rast jashtë ligjit, dhe së fundi, armët e mbledhuna me shumë mund dhe shpenzime në vitin 1922, ia shpërndanë popullit për ta shti këtë në një gjakderdhje të kobshme me qëllim që të realizojshin ambicionet e tyne të ndjekuna jashtë ligjës, kur ushtria donte me i dalë zot mbrojtjes së Statutit e interesave të Atdheut.
Sa për misat e Kuvendit Kushtetues, për këta mjaftojnë procesverbalet e bisedimeve të tyre; shtojmë edhe se pandehen si faktorët e kësaj vllavrasjeje për shkak se tue pa sheshazi veprimet e qeverive nuk merrshin ndonjë masë, [por] përkundrazi qëndronin në përkrahje të tyre.
Sa për komandantët e ushtrive, këta pandehen si vegla të verbta, jo aq fort të qeverive, por të personit Ahmet Zogu, që s’kish kurrfarë autoriteti ekzekutiv para se t’u bante komandanti i Operacionit të Veriut, të cilët, ndonëse janë këshillue prej shokëve mbi nevojën e mbrojtjes së Statutit, nuk mund të hiqnin dorë nga përkrahja e angazhimi ndaj Zogut, disa për interesa personale e disa për mënina partizani. Kështu janë të pandehun edhe ata nëpunësat e naltë që janë në këtë listë.
Sa për kryetarët e fuqive civile, këta pandehen për tolerancë e bindje që kanë tregue ndaj propozimeve të qeverive të sipërthanuna, jo vetëm tue marrë armë, por se kanë ndigjue me marrë pjesë në luftime për frontet që i ka dërgue qeveria e Iliaz Vrionit.
Besojmë se sidomos guximin ma të madh Ahmet Zogut e qeverive Vërlaci e Vrioni ua kanë dhënë angazhimi i oficerëvë të përmendun në listë, të cilët ushtrin e diftojshin të përçame e jo të zonjën më qitë në krye ndonjë revolucion kundra veprimeve ekstra-legale. Megjithëkëtë, për kësi të pandehurish, u kemi shkrue edhe zyrave e ministrive kompetente, e kur të marim përgjigje kemi me u dhanë më shumë shpjegime.”

4. Lista e të pandehurve

4.1 Nga Këshilli i Naltë

Xhafer Ypi dhe Refik Toptani

4.2 Nga ministrat

Shefqet Vërlaci, Myfit Libohova, Kostaq Kota, Mustafa Aranitasi, Iljaz Vrioni dhe Abdurrahman Dibra.

4.3 Nga misat e Kuvendit Kushtetues

Ahmet Hastopalli, Anton Beça, Bexhet Hyti, Bektash Çorrushi, Hasan Biçakçiu, Selaudin Blloshmi, Selim Muniku, Shevqet Daiju, Taqi Buda, Halit Rroji, Qemal Vrioni, Ferid Vokopola, Hamit Muftiu, Dr. Leon Gjini, Pilo Papa, Qazim Durmishi, Mihal Tutulani, Qemal Karaosmani, Seit Vrioni, Eqrem Vlora, Dhimosten Haxholli, Ilija Muzina, Jan Papadhopllo, Mihal Kaso, Niko Lezo, Petro Harito, Petro Poga, Telemak Labovitjadhi, Eshref Frashëri, Dr. Haki Mborja, Kristaq Kosturi, Lon Llogori, Skender Pojani, Sylejman Starova, Ahmet Zogu, Ali Begeja, Jusuf Gjinali, Rauf Fico, Rexhep Jella, Sait Toptani, Rexhep Matja, Shahsuvar Alltuni, Zija Toptani, Dr. Syrja Pojani, Fiqri Rusi, Hafiz Ismeti, Hafiz Xhemal, Izet Dibra, Jashar Erebara, Salih Vuçiterni, Terenc Toçi, Xhelal Zogu.

Komandanta ushtrie, oficerë e nëpunësa

Fuad Toptani, Alush Agë Rrogozhina, Xhafer Taga, Hamit Çollaku, Alush Agë Luma, Malo Bushati, Musa Juka, Abedin Nepravishta, Shuk Serreqi, Ndrekë Kuçi, Vasil Kalluçi, Kasem Lluja, Abdyl Lluja, Nevruz Taçi, Sadik Zhara, Shefqet Taga, Hysen Keçi, Ceno Beg Gjakova, Ali Derhemi, Qazim Bodinaku, Gjelosh Gjoka, Hasan Sheh Petrela, Xhemal Herri, Osman Mema, Abdurrahman Bej Dushku, Hyshref Bej Frashëri, Mehmet Agë Jella Bulqizë, Dilaver Beqiri, Avni Bej Delvina, Ramadan Jella, Fejzi Alizoti, Ali Koka, nënkolonel Banush Hamdiu, major Xhemal Aranitasi, major Leon de Gilardi, kapiten Shefki Shatku, kapiten Llesh Topallaj, nënkolonel Ali Shevqet, kapiten Mark Kodheli, kapiten Bahri Begolli, kapiten Osman Gazepi, kapiten Demir Aliu, major Veis Sevrani, kapiten Hamit Gjylbegu, toger Hysni Dema, toger Fiqiri Dine, kapiten Prenk Previzi, toger Ali Bekteshi, toger Haxhi Shkupi, toger Mehmet Dajçi, toger Gjon Fusha, Muharrem Bajraktari, toger Luigj Shantoja, toger Qerim Nasufi, nëntoger Nexhip Bekteshi, nëntoger Hysen Selmani, nëtoger Tahir Osmani, nëntoger Mehmet Starova, Ismail Osmani.(AQSH, F. 152/6, V. 1924 (Noli), D. 40, f. 7)


*Studiues
AQSH, F. 152/6, V. 1924 (Noli)
Joseph Sëire, Shqipëria- ngritja e një mbretërie, Dituria, 2005
Kastriot Dervishi, Historia e Shtetit Shqiptar 1912-2005, Tiranë, 2006
Robert Austin, Shtegu i pashkelur i Fan Nolit, Tiranë, 2001
Tanush Frashëri, Ali Këlcyra, aristokrati kuqezi, Tiranë, 2005
“Gazeta Shqiptare”, 6 tetor 2008
“Ora e Maleve”, 10 maj 1924

Nga Veli HAKLAJ

Dosier/ Përpjekjet e emigracionit politik shqiptar për rrëzimin e regjimit të dyshes Hoxha – Shehu

 Vendosja e diktaturës komuniste në Shqipëri, përveç të tjerave, solli dhe një rritje të emigracionit politik dhe ekonomik shqiptar, në Jugosllavi, Greqi, Itali, Turqi, Egjipt, Francë, SHBA, Kanada, Australi etj.
Organizatat kryesore në të cilat vepronte ky emigracion ishin: Komiteti Shqipëria e Lirë, Balli Agrar, Grupi i Legalitetit, Balli i Ali Këlcyrës, Grupi i Bllokut Indipendent, Shoqëria Letrare Shqiptare Amerikane, Organizata “Vatra”, Organizata “Shqipëria e Lirë”, Organizata “Heroizma shqiptare”, Organizata Vorio-Epiriote, Organizata A.A.N.O., Shoqata “Vëllazërimi turko-shqiptar” etj.
Sipas dokumenteve arkivore, rezulton që në gjysmën e dytë të viteve ’70, të shekullit të kaluar, kemi një radikalizim të qëndrimeve të emigracionit politik shqiptar, e reflektuar kjo dhe në përmbajtjen e trakteve dhe fletushkave që hidheshin në Shqipëri, me anë të të cilave synohej ndërgjegjësimi i popullit shqiptar për një veprim të armatosur për rrëzimin e regjimit komunist të Enver Hoxhës. Nëpërmjet disave prej këtyre materialeve propagandistike përcillet informacion me vlerë dhe për format gjakatare të veprimit të strukturave të shtetit diktatorial në Shqipëri nën drejtimin e nomenklaturës së kuqe, veçanërisht të dyshes Hoxha – Shehu.
Publikimi i këtyre dokumenteve, sidomos tani që janë artikuluar hapur dhe po punohet nga disa parti politike, por edhe përfaqësues të institucioneve shtetërore, për rehabilitimin e figurës së Enver Hoxhës, mendojmë se do të kontribuojnë sadopak për sensibilizimin e shoqërisë shqiptare, për të mbajtur qëndrimin e duhur në respekt të vlerave të demokracisë dhe pluralizmit të arritura me jo pak vështirësi në këto 23 vite postdikatoriale.

Situata në vitin 1977

Në fillim të dhjetorit 1977, drejtuesit më të lartë të nomenklaturës komuniste në Shqipëri, Enver Hoxha, Mehmet Shehu dhe Hysni Kapo, do të informoheshin se prej datës 8 deri më 19 nëntor 1977, në 35 fshatra të rretheve Vlorë, Fier, Tepelenë, Përmet, Skrapar, Kolonjë dhe Korçë ishin gjetur 130 fletushka me përmbajtje kundërkomuniste, nga të cilat 73 titullohen “Komunikat e Zyrës së Lajmeve Ushtarake”, 30 “Thirrje të Këshillit Ushtarak për çlirimin e Shqipërisë etnike” dhe 27 “Memorandume”. Thirrja dhe memorandumi ishin firmosur nga Leka Zogu, ndërsa komunikata ishte bërë në emër të “Këshillit Ushtarak”.
Komunikata kërkonte të publikohej se “Këshilli Ushtarak i veshur me detyrën e lartë për çlirimin e popullit shqiptar e të Shqipërisë etnike kreu një aksion kundër ambasadës së regjimit komunist të Tiranës në Paris”. Në thirrjen e këshillit ushtarak, mbasi tregohej “domosdoshmëria e krijimit të këtij këshilli”, midis të tjerave thuhej: “Shqiptarë, përgatituni, dita e çlirimit po afrohet, regjimi gjakatar do të zhduket, Kosova e Çamëria janë tonat, shqiptarët e mërgimit janë vënë në lëvizje, mjaft me jetë mjerimi nën komunizëm, luftë qeverisë ateiste”. Ndërsa memorandumi i drejtohej kryetarit të mbledhjes së Sigurimit Evropian, në të cilën midis të tjerave thuhej: “E konsiderojmë se Jugosllavia nuk është e denjë për të organizuar Konferencën e Sigurimit e të Bashkëpunimit Evropian, mbasi afër një mijë intelektualë kosovar, maqedonas e të Malit të Zi janë futur nëpër burgje nga regjimi titist sepse kërkojnë të flasin, shkollohen e administrohen shqip. Kërkojmë nga kryetarët e shteteve që do të marrin pjesë në këtë konferencë që të dezaprovojnë publikisht veprimet e regjimit aktual në Shqipëri, i cili e mban legjitimitetin e tij vetëm me tortura e kampe përqëndrimi …”
Duke u bazuar në përmbajtjen e tyre e në të dhënat që disponoheshin nga organet e specializuara në Shqipëri, u arrit në përfundimin që këto materiale ishin përgatitur jashtë shtetit nga organizata kundërkomuniste e “Legalitetit” me në krye Leka Zogun, nën drejtimin e zbulimit amerikan.
Dihet se në fillim të viteve ’70, të shekullit të kaluar, emigracioni politik jashtë shtetit filloi të riorganizohet për të intensifikuar veprimtarinë e tij kundër regjimit komunist në Shqipëri, regjim që identifikohej me dyshen Hoxha-Shehu. Organizata e “Legalitetit” në vitin 1972 zgjodhi “Këshillin Ushtarak për çlirimin e Shqipërisë etnike”, nën drejtimin e Leka Zogut. Organizata “Heroizma shqiptare” me në krye Ndue Gjonmarkaj, e krijuar në vitin 1965 nga zbulimi italian e Vatikani, në vitin 1975 mbajti kongresin e saj. Ndërsa në vitin 1974 krerët e “Komitetit Shqipëria e Lirë” nën drejtimin e zbulimit amerikan krijuan në mënyre sekrete organizatën “Fronti i Rezistencës Antistaliniane Shqiptare”, me në krye Rexhep Krasniqin.
“Legaliteti”, “Heroizma shqiptare” dhe “Fronti i Rezistencës”, duke patur të njëjtën platformë kundërkomuniste, përveç dërgimit të grupeve luftarake për të kryer akte të mprehta dhe veprimtarisë kundër përfaqësive shqiptare jashtë shtetit etj., në bashkëpunim me njëra-tjetrën, vunë në programin e tyre edhe shpërndarjen e materialeve propagandistike në Shqipëri.
Shpërndarja e këtyre materialeve me përmbajtje të theksuar kundërkomuniste, gjatë orëve të natës të datës 8 nëntor 1977, në një territor të gjerë të Shqipërisë, tregonte se kishim të bënim me një aksion politik të kundërshtarëve të Partisë së Punës dhe pushtetit të saj në Shqipëri.
Këto materiale propagandistike u gjetën dhe u dorëzuan nga 64 persona, që nga regjimi i atëhershëm konsideroheshin me përbërje të mirë politike, dhe vetëm në katër raste nga persona që konsideroheshin me përbërje të keqe politike. Në Fier, Tepelenë e Përmet në disa raste me përmbajtjen e tyre ishin njohur shumë persona, por nuk disponoheshin të dhëna për reagimin ndaj tyre.
Duke u nisur nga të dhënat e grumbulluara rreth këtij problemi se: shpërndarja e tyre në gjashtë rrethe u konstatua fillimisht nga njerëz të ndryshëm, brenda datës 8 nëntor 1977; shtrirja e shpërndarjes së tyre kufizohej brenda një brezi territorial në vijë të drejtë, nga Vlora në drejtim të Korçës; në raste të veçanta fletushkat u gjetën në vende të pyllëzuara mbi shkurre; duke u bazuar dhe në informacionin e marrë nga Zbulimi se i arratisuri Z.Sh., përkrahës i Leka Zogut dhe sekretar i organizatës “Heroizma shqiptare”, është shprehur se për hedhjen e materialeve propogandistike në Shqipëri në të ardhmen do të përdoren edhe aviona; u konkludua se këto materiale ishin futur dhe shpërndarë në vendin tonë nëpërmjet ajrit me avion ose mjete të tjera (balona).
Megjithëkëtë, nuk u përjashtua edhe veprimtaria e zbulimeve të huaja nëpërmjet futjes së grupeve të armatosura dhe aktivizimit të bazave e lidhjeve të tyre.
Sigurisht që nga organet e specializuara u morën masa dhe u ngarkuan detyra të posaçme në drejtim të të arratisurve që ishin aktivizuar e pritej të dërgoheshin në formën e grupeve të armatosura në Shqipëri, veçanërisht për ata që ishin aktivizuar nga Leka Zogu dhe “Fronti i Rezistencës”, që drejtohej nga Rexhep Krasniqi.

Traktet e hedhura në Shqipëri në maj 1977

Disa nga materialet propagandistike me përmbajtje kundër udhëheqjes së Partisë së Punës së Shqipërisë u gjetën më 8 maj 1977, në orën 5.00 të mëngjesit, nga një roje magazine, në vendin e quajtur Gjirizëm, në lumin Vjosë, të vendosura në tetë qeska plasmasi. Vendi i ngjarjes lokalizohej në Çarshovë, dhjetë metra afër urës së Biovizhdës, afro dy mijë metra larg kufirit me Greqinë. Në vijim po japim për lexuesin përmbajtjen e disave prej tyre.

Trakti i parë – Enver Hoxha është Pasha i Zi
Enver Hoxha thotë se Brezhnievi është Cari i Kuq. Edhe neve shqiptarët e lirë [themi] se Enveri është Pasha i Zi me një egërsi të papërshkruar, ma i keq nga pashallarët e turkut. Enver Pasha ka zhdukur mijëra shqiptarë të pafajshëm.
Enver Pasha me bejlerët dhe agallarët e tij po vazhdojnë të sundojnë akoma në atdheun tonë të dashur, por ditët e sundimit të tij janë të shkurtra. Prandaj jini gati që tani dhe përgatituni për ringjalljen e një Shqipërie të lirë demokratike.
Skllavëria e Enver Pashës u bë e padurueshme. Kanë kaluar ma tepër se 30 vjet nga mbarimi i Luftës së Dytë Botërore dhe në asnjë vend të botës ushqimet ndahen me racion. Vetëm në Shqipëri të Hoxhës edhe ushqimet që jepen nuk janë të mjaftueshme dhe nga pikëpamja [e] kualitetit ma të këqija.
Shqipëria e mjerë u bë çiflik i Enver Hoxhës. Të gjitha prodhimet e vendit me vleftë shiten në treg e shpenzohen [paratë] ca për partinë dhe shumicën e ka në bankat e Zvicrës në emrin e Enverit …
Të gjithë shqiptarët, me përjashtimin e atyre që janë në Parti Komuniste vuejnë ditë e natë. Detyrohen të punojnë gjoja vullnetarisht si skllavët e mesjetës dhe si të zeztë e Amerikës para 200 vitesh.
Enver Pasha i Ziu krenohet se Shqipëria ndodhet në përparim e lulëzim të plotë. Të gjitha planet u realizuan. Mbasi është kështu, pse nuk lejon të vizitojnë lirisht Shqipërinë turistët nga shtetet e tjera për të admiruar përparimet e Hoxhës me shokë! Pse ndalohen shqiptarët të shkojnë në vendet e tjera!
Burgjet janë plot patriotë të pafajshëm. Vuajnë sa është e pamundur të përshkruhet. Spiunët janë në çdo qytet, në çdo katund, në çdo shtëpi. Së shpejti do të vijë edhe radha e tyre.
Vuajtjet e popullit krenar shqiptar nga çdo pikëpamje s’kanë kufi. Populli historik shqiptar po jeton ma keq nga të gjithë njerëzit e kombeve të dheut, bile edhe nga ata të Afrikës.
Enver Hoxha kaloi në egërsinë edhe amin dadan(?) të Ugandës.
Rroftë Shqipëria e Re, e Lirë, Demokratike!
O. A. SH

Trakti i dytë – Deri kur do të durojmë sundimin që na imponon Hoxha
Hoxha tradhëtoi bashkëpunëtorët e tij. Tradhëtoi luftën nacionalçlrimtare. Tradhëtoi dhe po tradhëton Atdheun për ofiqe personale dhe të familjes së tij dhe për shtypjen e popullit të mjerë.
Deri kur do të durojmë robnin dhe sundimin që na imponon Hoxha me spiunët dhe me të shiturit e pushtetit.
Luftuam që të jemi të lirë, jo që të ndërrojmë sundues.

Trakti i tretë – Dhurata me fjalët e Biblës
Mik i dashur,
Ju përshëndesim dhe dhurojmë një dhuratë nga [të] Krishterët të cilët interesohen dhe i luten Zotit për ju.
Ju lutemi të lexoni me kujdes fjalët e Biblës të bashkangjitura në dhuratë.
Këto fjalë do t’u tregojnë udhën për te perëndia dhe do t’u japin paqe të sigurtë të mendjes dhe të zemrës.
Nëse keni dëshirë të dini ma tepër për Jezu Krishtin, ju lutemi të dëgjoni nga radio çdo të hënë dhe të premte, në ora 13 e 30 minuta, në valë të shkurtra 41 metra.
Le të ju bekojë Perëndia.
Kjo librezë përmban vetëm disa të pakta stihë, të marra nga Bibla e Shenjtë – fjala e Perëndisë. Jini të lutur të përpiqeni ta blini Biblën dhe ta këndoni vetë, sepse ajo është zbulesa e së vërtetës hyjnore.

Profil i Rexhep Krasniqit

Rexhep Krasniqi, me origjinë nga Malësia e Gjakovës, lindi në Gjakovë më 1906. Në qytetin e lindjes mbaroi katër vjet të shkollës fillore dhe dy vitet e fundit në Shkodër. Kreu liceun “Theresianum” të Vjenës (Austri) e cila ishte, dhe gjithnjë është, një ndër shkollat më të njohura të Europës Qendrore. Më 1934 mbrojti doktoratën me temën “Kongresi i Berlinit e Verilindja e Shqipnisë”.
Mbas përfundimit të studimeve, Dr. Krasniqi kthehet në Atdhe dhe fillon punën si profesor i historisë dhe gjeografisë në shkollën qytetëse të Gjirokastrës, ku ma vonë emrohet edhe si zëvendësdrejtor. Më 1938 u transferua në Tiranë, ku emrohet Drejtor i Arsimit dhe ma vonë Inspektor Epror pranë po asaj ministrie. Në fund të vitit 1941 ai emrohet Komisar i Naltë i Shkollave Shqipe për Tokat e Lirueme dhe drejtor i Shkollës Normale “Sami Frashëri” në Prishtinë, ku njëkohësisht dha mësimin e gjuhës gjermane. Më 1943 (12 shkurt – 28 prill), merr pjesë në qeverinë e Maliq Bushatit si ministër sekretar shteti i Arsimit.
Në vitin 1943, zgjidhet nënkryetar i Asamblesë Kombëtare (parlamentit) ku për të parën herë morën pjesë përfaqësuesit e zgjedhun me vota të lira (demokratikisht) ndër vise të Kosovës, Malit të Zi dhe Maqedonisë (trevat e verilindjes shqiptare). Në këtë kuvend shpallet bashkimi i tokave të zaptueme me shtetin shqiptar si dhe pavarësia dhe neutraliteti i Shqipërisë përkundrejt fuqive luftuese.
Dr. Krasniqi u zgjodh dy herë nënkryetar i Lidhjes së Dytë të Prizrenit kur ajo drejtohej prej z. Musa Shehu e Xhafer Deva.
Me ardhjen e komunizmit në fuqi, i tha lamtumirën atdheut e, së bashku me grupin kosovar të Lidhjes së Prizrenit, mori rrugët e mërgimit. Qëndroi për një kohë të shkurtër në Siri dhe prej andej emigroi në Australi. Aty kah viti 1956, thirret prej Ministrisë së Jashtme Amerikane me marrë pjesë në riorganizimin e formimit të Komitetit “Shqipëria e Lirë” me qendër në New York dhe rizgjidhet Kryetar i Komitetit të cilin e drejtoi për 35 vjet rresht, deri në përmbysjen e regjimit komunist në Shqipëri.
Dr. Krasniqi është autor i një numri të madh studimesh të botueme shqip, anglisht dhe gjermanisht. Konferencat e tija akademike në universitete të ndryshme t’Amerikës e t’Europës si dhe shkrimet e botueme në shtypin e mërgimit, sidomos në organin e Komitetit “Shqipëria e Lirë”, gazetën “Shqiptari i Lirë”, mund të përbëjshin disa blej (vëllime).
Lidhur me shërbimet e tij ndër shkollat shqipe, në Shqipninë Verilindore, jashtë kufijve politikë të Shtetit Shqiptar, më 1994 prof. Krasniqi u dekorua prej Persidentit të Shqipnisë Demokratike Dr. Prof. Sali Berisha me urdhrin “Naim Frashëri” i Klasit të Parë.
Prof. Rexhep Krasniqi vdiq në Nju York, SHBA, më 13 shkurt të vitit 2000, duke i dhuruar federatës “Vatra” me qendër në SHBA gjithë bibliotekën e tij të pasur si dhe mijëra faqe studime të klasit të parë, kryesisht në fushën e historisë dhe albanologjisë, të cilat presin për t’u botuar.
(Rexhep Krasniqi, Kongresi i Berlinit dhe Verilindja e Shqipnisë, tezë doktorate, Vjenë, 1934, Tiranë, 2007, f. 5-7/Profil i përgatitur nga Idriz Lamaj; Fjalori enciklopedik shqiptar, Kristalina KH, Tiranë, 2008, f. 1340; Kastriot Dervishi, Historia e shtetit shqiptar 1912-2005, “55”, Tiranë, 2006, f. 471).

Nga Dr. Lavdosh Ahmetaj

Në kohën kur qeveria e Vlorës praktikisht kishte dalë nga loja politike dhe klasa politike shqiptare ishte në një pafuqi dhe pështjellim, ndërsa KNK kishte marrë edhe atributet ekzekutive, Eqerem Vlora ndërmori një axhendë diplomatike në botën gjermanike, mesa duket duke marrë shtysë nga rekomandimi i konsullit të përgjithshëm austro-hungarez, në cilësinë e këshilltarit parapërgatitës të Princ Vidit. Ai e konsideronte mbështetjen e botës gjermanike dhe caktimin e një princi gjerman në krye të shtetit shqiptar si një shans të papërsëritshëm për fatet e Shqipërisë, pasi një marrëdhënie e tillë parashihte përkimin e interesave strategjike të Austro-Hungarisë me interesin shqiptar për shtetformim.
Në shkrimet dhe analizat e Eqerem Vlorës bie në sy një konceptim më shkencor i politikës globale dhe një vlerësim më realist të çështjes shqiptare. Duket se kontaktet me politikën zyrtare të Monarkisë dualiste i shërbyen atij për një njohje më të themeltë të politikës gjermanike kundrejt Ballkanit. Ai u ndesh me ide dhe pikëpamje të shprehura drejtpërdrejtë nga trashëgimtari i fronit të Perandorisë Austro-hungareze, Franc Ferdinandi, i cili, sipas Eqerem Vlorës, bën një analizë shkencore në lidhje me pozitën e Monarkisë në Ballkan, mbi vështirësitë që duhej të përballte jo vetëm monarkia, por çdo politikë këmbëngulëse dhe e drejtuar nga një qëllim serioz dhe global në shërbim të shqiptarëve, por pse jo edhe të dualizmit politik.
Gjatë bisedës me të, Eqerem Vlora, në shtjellim të mëtejshëm të ideve, reflektoi dy pikëpamje:
së pari, atë të trializmit, që do të thotë pjesëmarrje politike dhe aktive të Shqipërisë në këtë dualitet global;
së dyti, pozitën e shqetësuar të shqiptarëve kundrejt ndikimit në rritje të elementit sllav në Monarki.
Por Franc Ferdinandi, duke u mbështetur në argumente politike dhe historike, shprehet se Shqipëria nuk kishte të bënte me grupimin trialist. E parë kjo në disa aspekte:
së pari, sipas një marrëveshje midis Monarkisë dualiste dhe Italisë, Shqipëria duhet të mbetej një shtet i lirë dhe i pavarur; ose thënë me një gjuhë tjetër, Shqipëria duhej të ndiqte fatin e saj politik për të qenë një shtet tampon që, për nga pikëpamja e pozitës gjeografike, i shkonte më për shtat;
së dyti, Shqipëria si shtet, duhej të ruante baraspeshën ballkanike, sepse duke qenë në një pozitë gjeografike me elementë të veçantë strategjikë, ishte e natyrshme që Monarkia t`i jepte këtë atribut strategjik, që për më tepër ishte në përputhje me interesat shqiptare;
së treti, formacioni shtetëror shqiptar duhej të shmangte hegjemoninë e pakufizuar të sllavëve në hapësirat politike ballkanike, e kjo kishte arsye të thella edhe doktrinare, pasi të dy fqinjët ortodoksë kishin të instaluar në filozofinë e tyre politike shovinizmin politik;
së katërti, Shqipëria shtetërore duhej të gëzonte dashamirësinë dhe kujdesin e veçantë të pjesëve gjermane dhe hungareze të Monarkisë çka kishte një domethënie të madhe për politikën shqiptare në fatin e saj politik.
Nga mënyra se si Franc Ferdinandi kishte analizuar situatën gjeopolitike, Eqerem Vlora nxjerr konkluzionin se pikërisht për shkak të pikëpamjeve të tij të qarta për çështjet ballkanike dhe për domosdoshmërinë e një shteti shqiptar të konsoliduar, serbët ndërmorën atentatin ndaj tij duke e konsideruar si një rrezik potencial për interesat e tyre hegjemone në Ballkan.
Takimin me Berhtoldin Eqerem Vlora e konsideron të frytshëm në sensin që pikëpamjet e tyre ishin përputhur dhe kishin arritur të kuptoheshin mirë me njëri tjetrin, ngjarjet kishin bërë që politika zyrtare e Monarkisë të ishte më realiste, reflektimet politike të Berhtoldit përputheshin me pesimizmin e tij të theksuar, pesimizëm në sesin realist dhe të spikatur politikisht dhe aspak të ndonjë prirje apatike, e cila të kishte efekte të forta në mentalitetin politik të Eqerem Vlorës.
Në disa takime me shefin e shtabit të përgjithshëm, kontin Hetcendorf, ku u trajtua në sensin politik ekzistenca e shtetit shqiptar prej Eqerem Vlorës, në diskutimin e tij për ardhmërinë politike të Ballkanit dhe të Shqipërisë, ushtaraku i lartë austriak reflektoi tre pikëpamje:
së pari, Serbia ishte prishësja e vetme e paqes dhe se vetëm një luftë preventive dhe në kohën e duhur do të ishte shpëtimi për Monarkinë dhe Shqipërinë, nga rreziqet që sillte politika pansllaviste në Ballkan;
së dyti, kriza ballkanike nuk mund të zgjidhej përmes politikës miqësore që mund të ndiqte Monarkia ndaj sllavimit;
së treti, në kontekstin trialist të politikës globale dukej se, në mjediset zyrtare të Monarkisë dualiste mbretëronte fryma autoritariste e Meternikut, i cili me sa duket kishte lënë frymën e tij në shtetin dhe diplomacinë austriake.
Kontaktet e Eqerem Vlorës ishin të organizuara në mënyrë të tillë që të mos binin ndesh me interesat e shtetit shqiptar; ai e kishte të qartë politikën globale e për më tepër ishte i ndërgjegjshëm për misionin publik që kishte në qenien e tij politike. Më tej në takimet e punës me Princ Vidin në Vjenë, Eqerem Vlora nxjerr si konkluzion se ai ishte një princ që nuk kishte njohje të mjaftueshme për historinë, kulturën, traditën e shqiptarëve, por ishte me një kulturë të mjaftueshme ushtarake, i ndershëm dhe madje më tepër se ç’duhej, për më tepër ishte i vendosur të merrte dhe të mbante, pa asnjë iluzion, një përgjegjësi të madhe mbi vete. Ky konkluzion mbi Princ Vidin dhe vlerësimi që jep për të, vjen pasi ai kishte takuar shumë pretendentë për fronin e Shqipërisë dhe të gjithë ishin të pakrahasueshëm me karakterin dhe kulturën e Vidit.
Duke e vlerësuar si të tillë, Eqerem Vlora punoi intensivisht me Princ Vidin në një përgatitje paraprake për çështjet shqiptare, historike, politike dhe praktike, për t’u prezantuar para shqiptarëve sa më denjësisht. Ai i kishte shpjeguar pozitën gjeografike të Shqipërisë, prirjet separatiste të ortodoksisë ambicjet e monarkive fqinje, situatën e Himarës si territor dhe popullsi shqiptare etj., duke qartësuar Princin për problemet me të cilat do të përballej në krye të shtetit shqiptar. Vidi e dëgjonte me mjaft vëmendje dhe respekt këshilltarin e tij. Kjo mund të quhet dhe faza më e rëndësishme e purgatorit princëror.
Ndërsa ky bashkëpunim vazhdonte në mënyrë miqësore dhe vlerësuese, Eqerem Vlora kishte krijuar rezervat e tij në marrëdhënie me zyrtarët gjermanë, më konkretisht për reagimet e burokracisë në Ministrinë e Brendshme të Monarkisë, të cilët merreshin me çështjet ballkanike dhe që përgjithësisht e kishin mirëpritur bashkëpunimin me shqiptarët dhe me Princin, por Eqeremi kishte rezervat e tij duke reflektuar se atmosfera e Ministrisë së Jashtme nuk shprehej aq miqësore, madje pala gjermane mbante një farë inati ndaj shqiptarëve për faktin se ishin ndarë kaq lehtë dhe pa dhimbje prej shtetit osman. Megjithatë ndaj Princit tregoheshin korrektë dhe mjaft disponibël, edhe pse Eqerem Vlora nuk çlirohej dot nga mendimi se gjithë procesin e formimit të shtetit shqiptar ata e shikonin si një inskenim të dyshimtë. Për të ekuilibruar situatën e krijuar, ai, me miratimin e Princit, kishte thirrur kunatin e tij, Eqerem Libohovën, si këshilltar ushtarak. Ky kishte punuar për një kohë të gjatë në administratën diplomatike të Perandorisë Osmane dhe me njohuritë e tij ishte treguar i gatshëm të ndihmonte krijimin e raporteve diplomatike midis Princit dhe diplomacive të huaja në Vjenë.
Në Këln Eqerem Vlora ishte prezantuar me dërgatën shqiptare prej 18 vetësh; përveç tyre, me cilësinë e vëzhguesit dhe të këshilltarit, ishte Kastoldi, i cili kishte shërbyer edhe në Maqedoni për organizimin e xhandarmërisë, njëherësh ishte i njohur si një përndjekës i tërbuar i shqiptarëve që ishin me ide nacionaliste dhe miqësore ndaj politikës austriake. Ai mbahej nga politika italiane si njohës i Shqipërisë, politikën e së cilës e shoqëroi deri në Konferencën ë Paqes në Paris. Ai, sipas Eqerem Vlorës, bënte pjesë në atë grup propagandistësh italianë të cilët, me ekstremizmin e tyre, ndihmuan lindjen e shumë keqkuptimeve midis politikës italiane dhe asaj shqiptare.
Kujtimet politike të Eqerem Vlorës janë një burim i çmuar, në pikëpamjen e një përvoje politike parashtetformuese, edhe për faktin se ato na orientojnë në krijimin e një koncepti më të qartë të një figure politike, e cila përflitet ende sot edhe pse ka kaluar një kohë prej 100 vjetësh: është fjala për Esad Toptanin, i cili ishte një nga mjeshtrat e politikës të fillimshekullit të njëzetë. Në profilin e tij Esadi përvijohet si një lider i një sistemi politik orientalist, e kjo pasqyrohet në shtëpinë e tij, e cila kishte funksionet e një selie politike, për të qenë i gatshëm në çdo orë të priste e të përcillte këdo që kishte dëshirë për të folur me të, dhe në në çdo kohë shtëpia (selia) gjendej e shtruar për këdo që vinte për të biseduar. Me këtë gatishmëri për të takuar njerëzit e tij në çdo moment kohor, me këtë mënyrë të të bërit politikë, të krijohet përfytyrimi i një lideri politik që ishte i orientuar në politikën e klanit, të cilin e mbante të gjallë sa herë që i jepej mundësia politike për ta shfrytëzuar në shërbim të interesave dhe ambicieve politike vetjake. Në këtë hulli duhen parë edhe fjalët që qarkullonin, se udhëheqësit e lëvizjes muslimane të Shqipërisë së Mesme i kishin kujtuar Esadit premtimin që u kishte bërë për të luftuar për një Shqipëri me një qeverisje muslimane, madje hamendësohet se Esad Toptani iu ishte përgjigjur inspirimeve të kësaj natyre, duke i sqaruar se nuk e kishte harruar premtimin e tij dhe vazhdonte të ishte me ta, por duhej pritur çasti i duhur për të bërë një lëvizje më të fortë kundër vullnetit të “shtatë krajlave”.
Reflektimet politike të Eqeremit shprehin të kundërtën e politikës së Esadit, duke vlerësuar se e gjithë klasa e bejlerëve ishte në mbështetje të Princit dhe se nuk kishin vlerë një tufë fshatarësh pamend. Në analizën e tij shkencore ai thellohet edhe më tepër duke parë dialektikën e zhvillimeve dhe ndryshimeve në realitetin politik të kohës. Ai dallon atë klasë bejlerësh që kishin qenë mbështetës të shpalljes së pavarësisë, por koha pas kësaj ngjarjeje politike kishte lëkundur disi pozitat e saj, e për rrjedhojë ata nuk kishin më autoritetin e dikurshëm në shoqërinë shqiptare, megjithatë klasa e bejlerëve i kishte qëndruar besnike Princit pasi në të shpreheshin interesat kombëtare, edhe pse kjo binte në kundërshtim me interesat e tyre klasore. Por analiza trajton edhe pozitat e palëve në proces: njohja e Vidit si Princ i Shqipërisë ka të bëjë njëherësh me anën tjetër të medaljes, me reputacionin politik të Esad Pashë Toptanit, i cili duket në opsionin e tij si njeriu më i mundshëm për të përballuar krizën në të cilën gjendej Shqipëria, madje vërehet se Esadi, megjithë të metat e tij, ishte njeriu i vetëm që mund të drejtonte disi me siguri anijen e shtetit shqiptar në tronditjet e thella që po përjetonte Shqipëria në vitet e para të pavarësisë.
Procesi i njohjes dhe instalimit të Princit në krye të shtetit shqiptar përfshinte krijimin e një shtrese popullore më fleksibël ndaj rrjedhave politike, për të inspiruar për një politikë më moderne, e shprehur më së shumti në krahinat e Shqipërisë Jugore, e cila e kishte përkrahur Princin me të gjitha mundësitë e saj. Por, në anën tjetër nuk mund të anashkalohej përkrahja e Shqipërisë Katolike, e cila ishte mbështetësja kryesore e politikës së Vidit për formimin e shtetit të ri. Në vëmendjen politike të E. Vlorës qëndron fakti se fjala e bejlerëve nuk ishte më vendimtare për qëndrimin e shqiptarëve, sidomos të asaj klase të mesme e cila përbënte një pjesë të konsiderueshme të popullit shqiptar. Ndërsa dukej se në Shqipërinë e Mesme nuk kishte ndryshim cilësor në përmirësimin e shtresave sociale, për më tepër kjo shoqëri ndihej më e dëmtuar dhe e indoktrinuar nga ideologjitë osmane, e reflektuar kjo deri në shprehje si “duam babën”, ose me kërkesa për përmbysje radikale deri në ndryshimin e simbolikave në flamurin kombëtar dhe në përdorimin e një alfabeti arab. Pra, ishte pikërisht kjo klasë e cila u bë prè e propagandës së Turqvë të Rinj për një “Shqipëri muslimane”, dhe që e konsideronte Vidin si një njeri që duhet të largohej nga Shqipëria sepse ishte kundër muhamedanizmit. Në analizën e strukturës klasore, ajo që duhej të ndryshonte ishte pikërisht klasa e mesme dhe popullsia në tërësi.
Ajo çka vëren Eqerem Vlora është se modeli qeverisës i Princit si fytyra e Europës moderne ndihej në minorancë, sepse në selinë e Princit nuk dukej se kishte një “aromë popullore” dhe hyrje-daljet në selinë e tij ishin më të pakta krahasimisht me njerëzit që vinin si mysafirë në selinë e Esad Toptanit; kontradiktë kjo, për më tepër brenda trupës politike që po ndërtonte shtetin e ri shqiptar. Ky ndryshim drastik kishte prodhuar opinionin e stilit oriental, i cili kishte filluar të përshpëriste për jetën e Princit dhe të oborrit princëror. Ky opinion kerkonte që princi europian, e për më tepër me origjinë gjermane, të shdërrohej në një princ ballkanik, i cili duhej t`i priste nënshtetasit e tij nën “hijen e Blinit”. Ndërkohë Princi e veçanërisht princesha, nuk e kishin aspak të lehtë të përshtateshin dhe të vendosnin lidhje me vizitorët, t’i kuptonin dhe t’u përçonin mendimet dhe ndjenjat e tyre, aq më tepër çifti princëror nuk fliste gjuhën shqipe dhe as e kishin idenë e konstitucionit shpirtëror e mendor të kombit shqiptar, me një kulturë të veçantë dhe të huaj për ta. Por ajo që ishte e pamundur të perceptohej nga Princi ishte pikërisht fakti se suksesi politik i tij duhet të varej pothuaj nga ky mirëkuptim i ndërsjellë.
Në analizën e tij Eqerem Vlora jep shpjegimin e tij edhe për figurën e Turhan Pashë Përmetit si kryeministër dhe diplomat në Perandorinë Osmane, i cili kishte shërbyer për rreth 50 vjet me ndershmëri dhe shumë sukses, kishte qenë ambasador dhe mik personal i carit të Rusisë, duke punuar si diplomat në të gjitha kryeqytetet e Europës. Ai ishte një burrë shteti i kultivuar dhe tejet i arsimuar, i cili mund të kishte kryer çdo lloj funksioni shtetëror, por jo kryeministër në shtetin e ri shqiptar të sapokrijuar. Profilit të këtij kryeministri mbi të gjitha i mungonte aftësia për të njohur dhe për t`i trajtuar njerëzit, toni i nevojshëm për t`i bindur, përvoja e nevojshme për t`i marrë prej dore ata dhe për t`u mbrojtur prej tyre, kuturia për të çarë përpara nëpër të gjitha sajesat e politikës e mbi të gjitha rrethanat krejt të jashtëzakonshme të Shqipërisë. Pra ishin këto që do ta shkurajonin këtë personalitet politik për t`u përshtatur në një terren ballkaniko-feudal, i ngjizur me ideologji muhamedane. Por, ajo që të çudit në aftësinë e tij praktike për të qenë një statist normal, ishte paaftësia për t`u përshtatur në gjëra tepër të thjeshta: kështu Eqerem Vlora tregon se ai nuk ishte në gjendje të më orientonte se ku do të ishte Ministria e Jashtme, e cila nuk kërkonte më shumë se tre a katër dhoma pune. Por ç`të shihja – tregon Eqeremi. – Ai nuk dinte të më thoshte se ku mund të ishte zyra e kryeministrit! Pra, në kushtet e një strukture politike që ishte në momentet e saj të ngritjes, çfarë mund të funksiononte në kohën që kryeministri, edhe pse me kulturë të jashtëzakonshme, nuk mund t`u jepte zgjidhje problemeve kaq ordinere, për më tepër që Shqipëria ishte një shoqëri me ndikime të fuqishme orintale, shoqëruar me kryqëzimin e interesave të shteteve fqinje dhe europiane, të cilat ishin të gatshme të vepronin në shërbim të politikave te tyre. Mjafton të themi se, në kohën që një grup të deleguarish me përbërje nga disa shtete europiane kërkuan të bisedonin me rebelët e Shqipërisë së Mesme, është e çuditshme që rebelët mbajtën një qëndrim armiqësor ndaj përfaqësuesit të Monarkisë dualiste, me idenë se ata ishin mbrojtësit e Princit. Këto qëndrime ishin pasqyrime të politikës midis shteteve rivale në Shqipëri, e për pasojë efektet dukeshin në procesin shpërbërës në brendësi të kryeqytetit të shtetit të ri, në Durrës, ku metamorfoza e shpërbërjes dukej jo vetëm midis njerëzve të thjeshtë, por edhe në shoqërinë më të lartë, e cila kishte në dorë fijet e manipulimit të politikës së Princit. Për pasojë u thellua dhe arriti përmasa të rrezikshme psikoza e kundërvënies Austrohungari-Itali, jo vetëm midis shumë ithtarëve, por edhe në organet me përgjegjësi shtetërore, në oborrin princëror, në përfaqësitë e huaja, në qeveri, në rrethet e oficerëve hollandezë dhe xhandarmëri. Ky fenomen u shfaq në kohën që tre ushtarakë italo-shqiptarë u arrestuan nga oficerët hollandezë me akuzën se kishin komunikuar me rebelët me anë të sinjalit të dritave. Në këto kushte
Qeveria e Princit caktoi menjëherë një komision të posaçëm hetimor nën drejtimin e Eqerem Vlorës, ku bënin pjesë sekretari i përgjithshëm i Ministrisë së Brendshme Fejzi Alizoti dhe prefekti i Durrësit. Komisioni nuk arriti ndonjë përfundim të qartë. Duke e pare me kujdes fenomenin, Eqerem Vlora arriti në përfundimin se simpatia e italianëve ishte në anën e rebelëve, aq më tepër që shanset e Princit gjerman, i cili natyrisht qëndronte më afër austriakëve sesa italianëve, ishin zvogëluar mjaft. Atëherë në këto kushte qeveria u përpoq të merrej vesh me rebelët, e për këtë qëllim u ngarkua nga Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit, koloneli Filips, i cili shkoi në Shijak dhe u përball me kërkesat e tyre që ngulmonin në lejtmotivin “duam babën”. Sipas dëshmive okulare të Eqerem Vlorës, prapa kërkesave të rebelëve qëndronin të gjithë armiqtë e pavarësisë shqiptare, duke filluar nga agjentë dhe propagandistë grekë, serbë, turqit e rinj e të vjetër. Agjentë të tillë, si peshkopi i Durrësit, shfrytëzonin në mënyrë perfekte paditurinë e fshatarëve muslimanë për të prishur imazhin politik të Shqipërisë me idenë se shqiptarët nuk dinë të qeverisin, ata janë të papjekur politikisht.
Ndërsa, të vetmit që ngritën krye për të shpëtuar pavarësinë e Shqipërisë ishin nacionalistët, të cilët ishin nga të gjitha shtresat e popullsisë shqiptare, e në krye qëndronin bejlerët të vegjël e të mëdhenj. Ata ishin të vetëdijshëm se zhvillimet sociale dhe politike të Shqipërisë do të vepronin kundër interesave të tyre, e megjithatë ata nuk u bashkuan me rrjedhat që mund të shkatërronin ekzistencën e shtetit të ri shqiptar.
Pika kulmore e krizës së shtetit të ri shqiptar ishte më 23 maj 1914, për shkak të makinacioneve të politikës italiane me në krye Kastoldin, të cilit me të drejtën e këshilltarit të Princit i krijohej mundësia e manipulimit të Princit; dhe ashtu ndodhi, në këtë ditë ai ishte prezent në përfaqësinë italiane, e cila gjendej në Pallatin e Princit, për të parë gjendjen dhe për të biseduar. Gjysmë ore më vonë ai kthehet bashkë me sekretarin e përfaqësisë italiane dhe atëherë në ambientet e pallatit filloi një panik i vërtetë, ndërsa baron Alioti kishte deklaruar se nuk mund ta garantonin më sigurinë e Princit, duke dhënë urdhër të shmangte një ndeshje të mundshme midis marinarëve italianë me rebelët, e për pasojë ishte i detyruar të tërhiqte ushtarët e tij.
Pra ishte koha e humbjes së besimit te forcat ndërkombëtare, të cilat e kishin detyrë ligjore mbrojtjen e kreut të shtetit shqiptar. Për t`iu referuar kësaj dite Eqerem Vlora shpjegon pikën kulmore të shpërbërjes së shtetit të Vidit, duke mos besuar më ndonjë mundësi shpëtimi, e cila reflekton bindshëm në pikëpamjen e Nolit që thotë se kritika e vetme që mund t`i drejtojmë Vidit, është se nuk arriti të bënte mrekullinë. Kjo mendoj se është e vërtetë edhe për shkak të panikut që u krijua në pallatin e Princit, të gjithë largoheshin me ç’të mundeshin, madje edhe njerëzit më të besuar të Princit kërkonin rrugë dhe mjete për të shpëtuar kokën.
Pra, duke mbyllur këtë analizë edhe në trajtën e rrëfimtarit bazuar në bibliografinë politike dhe historike të Eqerem Vlorës, mendoj se është një lëndë e cila do t’i shërbejë riplotësimit në mënyrë serioze të përfytyrimeve që kemi për ringritjen e shtetit, por edhe të shkatërrimit të tij. Duket qartë se mekanizmat dhe institucionet e çdo shteti në thelbin e tyre janë qenie të gjalla, të ndjeshme ndaj shtrëngatave shkatërruese, por njëherësh edhe reaguese për ata që kanë një ideal shtetformimi, shoqëruar me përgjegjësi për jetën dhe moralin e një shpirti politik.

Nga dr. Lavdosh Ahmetaj

Fillimi i janarit 1914, një moment kritik ky për gjendjen politike të Shqipërisë, kur institucionet e brishta dhe formale vendore ishin në kolaps ndërsa punët administrative për aq sa ishte e mundur i ishin ngarkuar KNK, pasohet nga impresione të thella politike në koshiencën e Ismail Qemalit. Pikërisht nga Parisi Ismail Qemali, i cili po përgatitej për në Konferencën e Paqes me atributin e delegatit të Partisë Politike të shqiptarëve të Amerikës, reflektonte politikisht për vitet e tranzicionit shqiptar 1912-1914. Ajo që spikat në shënimet e tij, ka të bëjë me përgjegjësinë politike të Sovranit për të nxjerrë Shqipërinë nga kriza ku ndodhej. Reflektimet politike e marrin nismën e tyre në vendimin e Fuqive të Mëdha, ku ishte sanksionuar forma e funksionimit politik-juridik të qeverisjes shqiptare me atributet e një principate autonome, sovrane dhe trashëgimore, duke përjashtuar çdo lidhje suzereniteti me Turqinë, dhe me kursin e asnjanësisë nën garancinë e gjashtë fuqive të mëdha. Ndërsa kontrolli i administratës civile dhe financiare i ngarkohej një Komisioni Ndërkombëtar të përbërë nga përfaqësuesit e gjashtë fuqive dhe një përfaqësues nga Shqipëria .
Memoria politike e Ismail Qemalit ndalet në një nga momentet më të bukur të jetës princërore, pikërisht atë të zbritjes së Princit në qytetin e Durrësit, i shoqëruar nga princesha (e shoqja) dhe trashëgimtarët e tij, ndërsa oborri përbëhej nga një mareshall, një mjek, një sekretar privat dhe dy dama nderi, njëherësh nuk mungonin ta shoqëronin edhe një çift qensh të egër!
Në bazë të vendimit të Konferencës së Londrës të 29 korrikut 1913, ishte përcaktuar edhe mbështetja financiare për Vidin, e cila, në bazë të kujtimeve të Ismai Qemalit nuk ishte akorduar ende dhe nuk kishte kaluar në arkën princërore, pasi në kohën e zbritjes së sovranit në Durrës kishte vetëm dhjetë milion franga ari, prej të cilave sipas gjasave mediatike Princi kishte në dorë vetëm atë pjesë të subvencionuar nga shtetet e Austrisë dhe të Italisë, e konsideruar si paradhënie, ndërsa 75 milionët e shteteve të tjerë ende nuk ishin lëvruar, duke mos plotësuar pikërisht atë vendim ndërkombëtar që kishin marrë vetë.
Ndërkohë, ajo që bie në sy në vështrim të parë, është fakti se ardhja e Sovranit shoqërohet me entuziazëm nga një publik i gjerë shqiptarësh, me shpresën se do të kishin Sovranin e tyre, gjë e cila tregonte njëherësh edhe besimin që ata kishin ndaj vendimit politik të Fuqive të Mëdha.
Por, nga ana tjetër, në vëmendjen politike të Ismail Qemalit kishte lënë gjurmë të thellë fakti që Princi ne kabinetin qeveritar kishte zgjedhur si Ministër Lufte rivalin e qeverimit të tij, Esad Pashë Toptanin!
Në një tjetër këndvështrim, mendimi i politikës europiane dukej se ishte ngjizur urtësisht duke caktuar një Princ të shoqëruar me një karakter politik të matur dhe në funksion të kundërpeshës së humbjes së territorit politik shqiptar, i cili kishte pësuar tkurrje të konsiderueshme si asnjëherë në historinë e tij.
Megjithatë situata politike arriti të bëhej edhe më kritike, gjithnjë duke e parë në kontekstin e kohës dhe në terrenin ballkanik, dhe Ismail Qemali kritikonte veprimet e dhunës ndaj shtëpisë së Esat Toptanit, duke e bombarduar atë me miratimin e posaçëm të vetë Princit; pra, ishte gjetur rruga e dhunës për të zgjidhur situatën politike në krizë, gjë që nuk funksionoi sepse Princi nuk kishte vizion politik për të zgjidhur situatat në përshtatje me konjukturat e kohës, e njëherësh forca e ushtruar nuk kishte marrë parasysh forcën ushtarake të Esad Toptanit, i cili ishte në trevën e tij ushtarake dhe me një mbështetje sociale të cilën mbreti as që e çonte nëpër mend.
Kështu që nuk ishte gjetur i mundur funksionimi i mjeteve politike dhe ligjore për zgjidhjen e krizës së krijuar prej ambicieve personale të Esad Pashë Toptanit, krizë e cila u zgjidh nëpërmjet ndërhyrjes politike të ministrit italian Karlo Alioti, në sajë të cilit Esad Toptanit i ishte krijuar mundësia politike që të dilte pa ndonjë pasojë fizike nga situata e krijuar prej atij vetë . Esadi familjarisht u shoqëruar nën kujdesin e marinarëve italianë deri në anijen “Austria” dhe më pas nëpërmjet një anijeje italiane u largua në perëndimin europian, duke dhënë fjalën se nuk do të shkelte më në Shqipëri.
Ndërsa Durrësi gjendej i rrethuar dhe nuk kishte asnjë komunikim me trevat e tjera të Shqipërisë, njëherësh edhe juridiksioni më i lartë i shtetit shqiptar, Princ Vidi, ishte vënë në pozicionin e një mjerani pa asnjë informacion dhe lidhje politike, qoftë edhe me miqtë të cilët e sollën në fronin e principatës shqiptare. Pikërisht në këtë kohë Ismail Qemali ndërmori një lëvizje interesante: ai së bashku me pesëmbëdhjetë shoqërues të tij u drejtua për në qytetin e Durrësit, për t`i prezantuar Princit pikëpamjet e tij politike në lidhje me daljen nga kriza, pikëpamje që ishin diskutuar para së gjithash me San Xhulianon gjatë një takimi në Romë, në kohën që ishte duke ardhur nga Londra për në Shqipëri, madje ishin përcaktuar edhe disa masa si më të përshtatshme për daljen nga situata e krizës ku ishte futur shteti shqiptar. Në takimin e këtyre dy personaliteteve të politikës shqiptare, duket një kontradiktë e paevitueshme midis tyre: ndërsa Ismail Qemali i kishte paraqitur edhe konkluzione të cilat ishin konsultuar me San Xhulianon, mbeti i çuditur për mungesën e reflektimit të Vidit ndaj gjendjes së krizës, e cila ishte në fazën më dramatike për shtetin shqiptar, madje ishte treguar i paaftë të bënte qoftë edhe një vërejtje ose pyetje, të cilat mund të dilnin përgjatë diskutimit ose në kohën pas takimit.
Ndërsa Ismail Qemali, me urtësinë dhe maturinë e tij politike, jepte argumente për daljen nga gjendja e vështirë, Vidi përsëri nuk kishte arritur të artikulonte asnjë pyetje rreth masave të propozuara, kurse ditën tjetër të takimit Vidi kishte pritur delegacionin e Vlorës dhe të gjitha delegacionet e tjera, gjë e cila kishte marrë pamjen e një mbledhjeje të gjerë me krerët e të gjitha krahinave të Shqipërisë. Këtë mbledhje e kishte hapur vetë Princi në gjuhen frënge, duke shpjeguar se i kishte mbledhur për të shprehur opinionet e tyre personale lidhur me gjendjen e vendit. Dhe së fundi princi i kishte falenderuar krerët, duke u thënë se pasi t’i studionte vërejtjet e dala nga kjo mbledhje, do të njoftonte për vendimin e tij. Por ajo që u reflektua pas takimit, ishte vakësia në të cilën ndodhej sovrani për të mundësuar zgjidhje praktike të krizës.
Ismail Qemali, duke parë inaktivitetin politik të Vidit, kishte organizuar në sheshin e Vlorës një mbledhje të banorëve të të gjithë krahinës dhe të refugjatëve të krahinave të tjera, për shkak se nga trevat e jugut shqiptar kishin ardhur një numër i konsiderueshëm banorësh, të cilët ishin strehuar në ullishtat e Vlorës, pra në rrethinat e saj. Takimi ishte shoqëruar me diskutime të gjata dhe ishte vendosur formimi i një Komiteti Shpëtimi Publik, nën kryesinë e Ismail Qemalit . Njëherësh u njoftuan Fuqitë e Mëdha dhe Princi me një proklamatë, në të cilën prezantoheshin disa shqetësime politike, të cilat kishin të bënin me ekzistencën e shtetit shqiptar dhe konsolidimin e Sovranit. Komiteti i Shpëtimit Publik, i përbërë prej tridhjetë përfaqësuesish nën kryesinë e Ismail Qemalit, përcaktoi disa masa konkrete:
së pari, i kërkonte Fuqive të Mëdha të garantonin transferimin e fuqisë së Princit tek Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit dhe të merrnin të gjitha masat e nevojshme, por duke bërë të mundur mbajtjen e legjitimitetit të Sovranit në fronin shqiptar;
së dyti, të sigurohej bashkimi kombëtar dhe tërësia kombëtare shqiptare;
së treti, ndalimi i shkatërrimit të njëqindmijë jetëve njerëzore, të cilët ishin përndjekur nga tokat e tyre dhe ishin detyruar të nguleshin në rrethinat e Vlorës, pikërisht në qoshen e kombit e cila kishte mbetur ende e lirë.
Pra, ajo që është në përqasje të mendimit të Ismail Qemalit dhe sekretarit të Vidit ka të bëjë edhe me anën dëshpëruese të këtyre dy personaliteteve në lidhje me gjendjen depresive që binte në sy dhe se si ulej dita-ditës standardi mbretëror në Pallat. Kjo situatë kishe bërë një efekt të keq tek trupat mbrojtëse të Durrësit, të cilat në situatën e kulmit të krizës luftonin gjithë ditën pa asnjë inkurajim dhe “ishin lënë në baltë pikërisht nga njeriu për të cilin kishin luftuar” .
Ndërsa Armstrong vazhdon më tej arsyetimin se, në çastet e ikjes së “madhe”, njerëzit që e kishin shoqëruar Princin për zbritjen e tij në Durrës tani gjendeshin të dëshpëruar dhe me zemër të thyer për këtë fund të pakëndshëm të kësaj aventure mbretërore, madje disa prej kësaj trupave shoqëruese kishin menduar se edhe mund të kalonin jetën në Durrës, ndërsa shpresat e tyre ishin thyer më një të rënë të shpatës esadiste.
Pra, duke e analizuar situatën politike dhe kombëtare, duket se Princi ishte strukur në qytetin e intrigave ose në atë qytet të cilin Ismail Qemali, pasi ishte njohur me strehimin politik të Sovranit, ishte ndjerë i dëshpëruar dhe kishte menduar se ky qytet ishte një vend ideal për intrigat e shteteve që nuk e donin formimin e shtetit shqiptar, ndofta prandaj e kishin ideuar kryeqytetin e Princërisë shqiptare pikërisht në qytetin e Durrësit. Ishte situatë e cila analizohet nga Ismail Qemali për të shprehur me indinjatë fatkeqësinë e Princit, i cili ndodhej i strukur e i pa përkrahur politikisht dhe ushtarakisht, dhe në një dëshpërim të plotë, për të thënë se autoriteti i tij politik dhe sovraniteti i tij nuk ekzistonin më; ai politikisht nuk funksiononte.
Ndërsa analitika e Ismail Qemalit thellohet edhe më tej në kohën që ai jep argument për shpërdorimin në mënyrë jo efektive të parave që kishte dhënë Europa, kështu dhjetë milion franga ari Princi i kishte harxhuar marrëzisht në krijimin e një Gjykate Kasacioni, në kohën që në Shqipëri nuk kishte asnjë gjykatë ose emërimin e inspektorëve të arsimit publik, në kohën që nuk kishte shkolla, ndërsa edhe më e rënda ishte mbajtja e ministrave të plotfuqishëm të akredituar në shtete të huaja, por nga ana tjetër ata rrinin në shtëpitë e tyre. Ky fakt duket i pasqyruar edhe përmes kujtimeve politike të sekretarit të Princit: “Gjashtë muaj Mbretëri 1914”.
Aty del në pah se pikëpamjet e Ismail Qemalit përkojnë me dëshminë okulare të sekretarit të Princit. Për të argumentuar mbi këtë përqasje, po i referohem tre ideve të Armstrongut në pozicionin e sekretarit:
së pari, kabineti i kontestuar nga Ismail Qemali përbëhej në pjesën më të madhe nga “të huaj”, nga burra të cilët nuk kishin qëndruar kurrë në vendin e tyre dhe dinin pak për të;
së dyti, disa nga ministrat e qeverisë nuk arrinin të flisnin gjuhën shqipe, madje punët zyrtare i kryenin në gjuhën turke;
së treti, partia esadiste kishte një përfaqësim të fuqishëm në Shqipërinë e Mesme, pra ishte pikërisht Shqipëria e Mesme e cila ishte zgjedhur si kryeqendra e Sovranit të fronit shqiptar. Prandaj Ismail Qemali ishte i dëshpëruar në kohën që kishte marrë vesh vendndodhjen e qeverisë së Princit.
së katërti, Esad Toptani ishte pronar i një sipërfaqe tokash të konsiderueshme në Shqipërinë e Mesme, e për rrjedhojë influenca ekonomike ishte e fuqishme, madje duke iu referuar një telegrami të Aqif Pashë Elbasanit, në lidhje me situatën e fillim janarit 1914, tregohet se si regjistroheshin fshatarët në ushtrinë e Esad Toptanit: “Punët janë shumë keq. Rebelët po shtohen. Në çdo fshat shkruhen nga 15-20 xhandarë me 250 grosh rrogë. Thuhet se në mes tyre ndodhen edhe intelektualë e oficera”.
Ndërsa, në këto kushte Princi kishte dërguar Mehdi Bej Frashërin, me atributin e Ministrit të Financave, në dy kryeqytetet e Austrisë dhe Italisë, për të kërkuar ndihmë financiare, ndërsa ata luanin politikën e veshit të shurdhër; në këto rrethana Princi i ngjante një spekulatori të falimentuar, i cili e kishte kuptuar situatën politike por si kishte ngelur gjë tjetër veçse të largohej. Pra, ishte koha kur Lufta e e Parë Botërore kishte filluar të jepte shenjat e para, dhe Europa s`kishte mundësi të merrej me krizën e Shtetit Shqiptar, e për pasojë anijet e Fuqive të Mëdha e braktisën qytetin e Durrësit, duke e lënë në dorë të ngjarjeve të luftës, ndërsa “Sovrani” i ndiqte me jahtin e vogël italian që ia kishin lënë në dispozicion të largimit të turpshëm.
Bindja e Ismail Qemalit për daljen nga kriza ishte nëpërmjet një akti drejtësie me karakter ndërkombëtar, i cili duhet të jepej për shqiptarët dhe Shqipërinë; kjo, sipas tij, përbënte domosdoshmëri edhe për shtetet fqinjë, të cilët kishin kërkuar zgjerimin e kufijve të tyre politikë, e për rrjedhojë shkatërrimin e Shqipërisë politike. Në këto kushte, Ismail Qemali rekomandonte se duhet të krijohej blloku ballkanik, shoqëruar me një pavarësi të garantuar nga Fuqitë e Mëdha, i cili do të ishte faktori vendimtar për krijimin e një paqeje të qëndrueshme në Ballkanin që kishte demonstruar një nacionalizëm primitiv.
Duke parë kohën e shkurtër të mbretërimit, shoqëruar kjo me mungesën e një energjie princërore në koshiencën e Vidit, Ismail Qemali shprehet se ky mbretërim ishte më i pasur në episode groteske, sesa në veprime për organizimin e një shteti i cili ishte në moshën foshnjarake të tij; kjo me sa duket ishte një argument për të vërtetuar kujdesin e pamjaftueshëm që Europa politike kishte treguar në zgjedhjen e një princi i cili duhej të kishte treguar vullnet të jashtëzakonshëm për të ngritur një shtet që do të formonte institucionet politike, duke u shoqëruar me harmoninë politike midis krahinave të ndryshme shqiptare, gjë që nuk rezultoi si e tillë. Por nuk mund të neglizhojmë përzgjedhjen e Sovranit, nga pikëpamja fetare princi ishte protestant dhe si i tillë nuk mund të kontestohej nga asnjë përkatësi fetare, por e vërteta është tjetër gjë, pikërisht goditja iu dha në pikën më te fortë të tij, sepse nuk u shoqërua nga një propagandë efikase, madje u la në heshtje si rezultat i paaftësisë personale të vetë Vidit, i cili nuk e njihte terrenin politik të Shqipërisë; kështu në kohën e marrëveshjes së Korfuzit, ku bëhej fjalë edhe për Himarën, Princi sipas Eqerem Vlorës nuk e dinte se nga binte kjo krahinë.
Gjurmët e kohës na çojnë edhe më tej, të gjitha sulmet drejtoheshin tek përkatësia fetare e tij, qenia e Princit me besim të krishterë, duke u artikuluar si “kaurr” nën frymën e fondamentalizmit musliman, e shoqëruar me sulmin e esadistëve, të cilët kishin marrë formën e një ushtrie të rregullt, përbëjnë atë vektor politik të cilin Princi s’arriti ta kontrollonte ushtarakisht.
Pra, po ta shohim me kujdes kritikën politike të Ismail Qemalit ndaj Vidit, duket se rezultoi e drejtë, për shkak se Vidi ushtroi dhunë ndaj ministrit të kabinetit të tij, në kohën që kishte në dorë të gjithë instrumentet politikë dhe juridikë për ta evituar krizën e publikuar me aq ironi nga mediat europiane. Pra, trajtimi i Ismail Qemalit është një vlerë e shtuar, nga pikëpamja e përvojës politike, por edhe nga pikëpamja teorike e politikës si shkencë.

Blogger news

Blogroll

Archives

About